Interpelacja w sprawie określenia przez Radę Ministrów wysokości maksymalnych odsetek

   Szanowny Panie Premierze! Art. 359 § 3 zd. 2 K.c. statuuje, że Rozporządzenie Rady Ministrów (to, o którym mowa w zd. 1 tegoż artykułu) może zakazać zastrzegania, jak również pobierania odsetek wyższych od tych, które określa jako maksymalne. Jak wynikałoby to z powyższego, RM ma pełną dowolność, czy zakaże pobierania odsetek wyższych niż te wskazane jako maksymalne, czy też nie. A jako że odsetek maksymalnych w rozporządzeniu (Dz.U. 2003,14.137) dotyczącym odsetek ustawowych nie wskazano (podobnie jak w poprzednich), wynikałoby z tego, że istnieje dowolność co do wysokości ich zastrzegania. I o ile na gruncie prawa cywilnego łatwo jest wykazać, że nie ma takiej dowolności, o tyle sprawa komplikuje się na gruncie prawa karnego. Dysponujemy tutaj dwoma przepisami: art. 304 K.k. dotyczący wyzysku w stosunkach umownych oraz martwym przepisem artykułu XXV z ustawy o przepisach wprowadzających kodeks cywilny (Dz.U.1964.16.94, z późn. zm.). Ów art. XXV jest powiązany organicznie ze wspomnianym art. 359 § 3 K.c. - oto pełna treść art. XXV:

   Kto w pieniężnych stosunkach kredytowych zastrzega lub pobiera korzyści majątkowe przewyższające wysokość odsetek, określoną w rozporządzeniu Rady Ministrów wydanym na podstawie art. 359 § 3 kodeksu cywilnego, podlega karze aresztu do lat dwóch i grzywny albo jednej z tych kar.

   Ustawodawca zatem postanowił, że przestępstwem jest pobieranie odsetek wyższych niż maksymalne, określone wspomnianym rozporządzeniem RM. A jako że odsetek maksymalnych w rozporządzeniu nie określono - bo RM może to zrobić, ale nie musi - mamy tutaj do czynienia z luką prawną secundum legem, a na gruncie kodeksu karnego z luką prawną contra legem, gdyż zgodnie z art. 1 § 1 K.k. w zw. z art. 116 K.k. mamy w art. XXV określoną odpowiedzialność karną, ale nie mamy wypełnionej przesłanki wskazania odsetek maksymalnych, bo skoro ich nie ma wskazanych, to nie można zastrzec wyższych od nich. Dalej, ów art. XXV jest - jako przepis karny - normą sankcjonującą, a norma sankcjonująca może istnieć wtedy, kiedy istnieje norma sankcjonowana, której nie ma, bo RM nie wydała rozporządzenia o odsetkach maksymalnych. Wynikałoby z tego, że mamy tu do czynienia z błędem legislacyjnym w art. 359 § 3 K.c. i RM powinna być zobowiązana do określenia wysokości odsetek maksymalnych, albo też ówczesny legislator zakładał, że RM nie będzie miała problemu z określeniem owej wysokości i z własnej woli będzie w kolejnych rozporządzeniach odsetkowych je określała.

   Pobieranie lichwiarskich odsetek stało się obecnie praktyką tak powszechną, że sprawą zajął się nawet Sąd Najwyższy, który wyrokiem z dnia 8 stycznia 2003 r. orzekł: ˝Postanowienie umowy zastrzegające rażąco wygórowane odsetki jest nieważne w takiej części, w jakiej - w okolicznościach sprawy - zasady współżyciu społecznego ograniczają zasadę swobody umów (art. 3511 K.c. w zw. z art. 58 § 1 i 2 K.c.)˝ (wyrok SN z 8 stycznia 2003 r. II CKN 1097/00). Oburzająca kwestia pobierania lichwiarskich odsetek wystąpiła w przypadku SM ˝Lokator˝ w Zduńskiej Woli. Statut tejże spółdzielni, który de facto jest umową adhezyjną - żaden bowiem członek spółdzielni nie negocjował jego treści przy uzyskiwaniu członkostwa - zastrzegał dla spółdzielni w swoim § 39 ust. 3 odsetki w wysokości 5% miesięcznie, czyli 60% rocznie. W styczniu 2002 r. obniżono ten próg do wysokości jak od zaległości podatkowych. Tymczasem ˝Lokator˝ jako osoba prawna może pobierać jedynie odsetki ustawowe. W sprawie wysokości owych odsetek dla spółdzielni toczyło się kilkanaście procesów w Sądzie Rejonowym w Zduńskiej Woli, który owe odsetki 60-procentowe dla Spółdzielni zasądzał mimo protestów pozwanych członków spółdzielni. W licznych przypadkach powoływano biegłego, który wykazywał, że spółdzielnia ˝prawidłowo˝ rozliczyła odsetki. Niniejszy przypadek, będący jednym z wielu, wskazuje na pilną i palącą potrzebę uregulowania stosunku prawa do lichwy.

   1. Mając powyższe na uwadze, interpeluję do Pana Premiera z prośbą o podjęcie inicjatywy mającej na celu określenie przez Radę Ministrów w rozporządzeniu odsetkowym wysokość odsetek maksymalnych, co w efekcie spowoduje, że art. XXV przepisów wprowadzających K.c. nabierze mocy i jasno zostanie określone, czy wskazuje on znamiona czynu zabronionego, czy też nie.

   Kiedy Pan Premier wystąpi z odpowiednią nowelizacją?

   Poseł Waldemar Borczyk

   Warszawa, dnia 19 września 2003 r.